Είκοσι πέντε χρόνια μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2001, οι συνέπειες εκείνης της ημέρας εξακολουθούν να επηρεάζουν την παγκόσμια πολιτική, την ασφάλεια και τις ισορροπίες ισχύος.
Χρειάστηκαν 102 λεπτά από την πρόσκρουση του πρώτου αεροσκάφους στον Βόρειο Πύργο μέχρι την κατάρρευσή του, ενώ ο Νότιος Πύργος κατέρρευσε μόλις 56 λεπτά μετά το χτύπημα. Τα τέσσερα αεροσκάφη που καταλήφθηκαν από τους δράστες έπληξαν τους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη και το Πεντάγωνο, ενώ ένα ακόμη συνετρίβη στην Πενσιλβάνια.
Συνολικά, 2.977 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους. Για τις Ηνωμένες Πολιτείες, όμως, η 11η Σεπτεμβρίου δεν αποτέλεσε μόνο μια ανείπωτη ανθρώπινη τραγωδία. Σήμανε την έναρξη μιας νέας εποχής στην εξωτερική πολιτική και την εθνική ασφάλεια, με συνέπειες που έφτασαν πολύ πέρα από τα αμερικανικά σύνορα.
Ο «Πόλεμος κατά της Τρομοκρατίας»
Η κυβέρνηση του Τζορτζ Μπους απάντησε με τον λεγόμενο «Παγκόσμιο Πόλεμο κατά της Τρομοκρατίας». Οι αμερικανικές ένοπλες δυνάμεις επιχειρούσαν πλέον σε μια σειρά από μέτωπα, με πρώτο το Αφγανιστάν και στη συνέχεια το Ιράκ, τη Συρία, το Πακιστάν και την Υεμένη.
Παράλληλα, άλλαξε ριζικά και ο τρόπος με τον οποίο λειτουργούσε ο μηχανισμός εσωτερικής ασφάλειας των ΗΠΑ.
Με τον Homeland Security Act του 2002 δημιουργήθηκε το Department of Homeland Security, στο οποίο συγχωνεύθηκαν 22 ομοσπονδιακές υπηρεσίες. Το νέο υπουργείο απέκτησε αρμοδιότητες που αφορούσαν τα σύνορα, τα τελωνεία και την προστασία κρίσιμων υποδομών και εξελίχθηκε σε έναν από τους μεγαλύτερους εργοδότες της αμερικανικής ομοσπονδιακής κυβέρνησης.
Στα αεροδρόμια, η ασφάλεια έγινε πολύ πιο αυστηρή. Η δημιουργία της TSA έφερε νέους ελέγχους επιβατών και αποσκευών, ενώ οι λίστες παρακολούθησης διευρύνθηκαν σημαντικά.
Η αλλαγή δεν περιορίστηκε στα αεροδρόμια. Το Πρόγραμμα 1033 του Πενταγώνου επέτρεψε τη μεταφορά στρατιωτικού εξοπλισμού προς αστυνομικές υπηρεσίες σε ολόκληρη τη χώρα, με αποτέλεσμα να εμφανιστούν στις αμερικανικές πόλεις οχήματα και εξοπλισμός που μέχρι τότε συνδέονταν κυρίως με στρατιωτικές επιχειρήσεις.
Γκουαντάναμο, μυστικές φυλακές και μαζική επιτήρηση
Η νέα εποχή ασφαλείας είχε και διεθνείς προεκτάσεις. Η αμερικανική κυβέρνηση υιοθέτησε την κατηγορία του «παράνομου εχθρικού μαχητή», ενώ η ναυτική βάση του Γκουαντάναμο στην Κούβα χρησιμοποιήθηκε για την κράτηση υπόπτων για τρομοκρατία.
Περίπου 780 άνθρωποι πέρασαν συνολικά από το Γκουαντάναμο από το 2002 και μετά, ενώ δεκαετίες αργότερα εξακολουθούν να κρατούνται εκεί περίπου 15 άτομα.
Την ίδια περίοδο, όπως αποκαλύφθηκε τα επόμενα χρόνια από δημοσιογραφικές έρευνες και διαρροές, η CIA δημιούργησε ένα δίκτυο μυστικών εγκαταστάσεων κράτησης και ανακρίσεων. Παράλληλα, η NSA διεύρυνε δραστικά τις δυνατότητες συλλογής πληροφοριών.
Ο Patriot Act και οι σχετικές διατάξεις έδωσαν στις αμερικανικές αρχές αυξημένες δυνατότητες παρακολούθησης και συλλογής δεδομένων. Οι αποκαλύψεις του Έντουαρντ Σνόουντεν το 2013 έφεραν στο προσκήνιο το εύρος των προγραμμάτων ηλεκτρονικής επιτήρησης.
Ο λογαριασμός των πολέμων
Το κόστος της αμερικανικής στρατηγικής δεν ήταν μόνο πολιτικό.
Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις που παρατίθενται στον απολογισμό των 25 ετών, οι ΗΠΑ δαπάνησαν περισσότερα από 8 τρισεκατομμύρια δολάρια για τους πολέμους και τις επιχειρήσεις που συνδέθηκαν με την περίοδο μετά την 11η Σεπτεμβρίου.
Στα μέτωπα των πολέμων σκοτώθηκαν 7.057 Αμερικανοί στρατιωτικοί, ενώ το ανθρώπινο κόστος επεκτάθηκε και πέρα από τις άμεσες απώλειες.
Ιδιαίτερα βαρύ ήταν και το ψυχολογικό αποτύπωμα στους στρατιωτικούς και τους βετεράνους. Οι αυτοκτονίες μεταξύ των μελών της γενιάς που υπηρέτησε μετά την 11η Σεπτεμβρίου ξεπέρασαν τις 30.000, σύμφωνα με τα στοιχεία που παρατίθενται.
Παράλληλα, οι επιπτώσεις της ίδιας της επίθεσης στη Νέα Υόρκη συνεχίστηκαν για χρόνια. Ασθένειες που συνδέθηκαν με την έκθεση των διασωστών, εργαζομένων και κατοίκων στην περιοχή του World Trade Center οδήγησαν σε χιλιάδες θανάτους.
Αφγανιστάν: Δύο δεκαετίες πολέμου και επιστροφή των Ταλιμπάν
Το Αφγανιστάν αποτέλεσε το πρώτο μεγάλο μέτωπο του πολέμου κατά της τρομοκρατίας.
Οι ΗΠΑ παρέμειναν στη χώρα για περίπου δύο δεκαετίες, με τεράστιες στρατιωτικές και οικονομικές δαπάνες. Ωστόσο, η αποχώρηση τον Αύγουστο του 2021 σημαδεύτηκε από την ταχύτατη κατάρρευση της αφγανικής κυβέρνησης και την επιστροφή των Ταλιμπάν στην εξουσία.
Η εικόνα στο αεροδρόμιο της Καμπούλ, με χιλιάδες ανθρώπους να προσπαθούν να εγκαταλείψουν τη χώρα, αποτέλεσε το συμβολικό τέλος μιας στρατιωτικής εκστρατείας που είχε ξεκινήσει δύο δεκαετίες νωρίτερα.
Το Ιράκ και η άνοδος του ISIS
Δύο χρόνια μετά την έναρξη του πολέμου στο Αφγανιστάν, η Ουάσιγκτον εισέβαλε στο Ιράκ.
Η ανατροπή του καθεστώτος του Σαντάμ Χουσεΐν και η διάλυση σημαντικών κρατικών δομών δημιούργησαν ένα μεγάλο κενό εξουσίας. Το κενό αυτό αξιοποιήθηκε από περιφερειακές δυνάμεις και ένοπλες οργανώσεις.
Από την Αλ Κάιντα στο Ιράκ προέκυψε στη συνέχεια το Ισλαμικό Κράτος, το οποίο το 2014 κατέλαβε μεγάλες περιοχές στη Συρία και το Ιράκ και ανακήρυξε το δικό του «χαλιφάτο».
Έτσι, μια στρατιωτική επιχείρηση που είχε παρουσιαστεί ως μέρος της προσπάθειας για την αντιμετώπιση της τρομοκρατίας συνέβαλε τελικά στη δημιουργία νέων συνθηκών αστάθειας στην περιοχή.
Η Κίνα εκμεταλλεύτηκε το κενό
Την ώρα που οι ΗΠΑ παρέμεναν εγκλωβισμένες σε μακροχρόνιες στρατιωτικές επιχειρήσεις, η Κίνα ακολουθούσε διαφορετική πορεία.
Η κινεζική οικονομία, που το 2000 βρισκόταν περίπου στο 1,2 τρισεκατομμύριο δολάρια, αυξήθηκε θεαματικά τις επόμενες δύο δεκαετίες. Μέχρι το 2021, το κινεζικό ΑΕΠ είχε φτάσει περίπου στα 17,7 τρισεκατομμύρια δολάρια.
Το Πεκίνο επένδυσε παράλληλα σε υποδομές, λιμάνια, εμπορικές διαδρομές και πρόσβαση σε κρίσιμες πρώτες ύλες, ενισχύοντας σταδιακά τη διεθνή του επιρροή.
Έτσι, η περίοδος μετά την 11η Σεπτεμβρίου δεν χαρακτηρίστηκε μόνο από τους πολέμους στη Μέση Ανατολή. Ήταν και η περίοδος κατά την οποία άρχισε να μεταβάλλεται η ίδια η παγκόσμια ισορροπία ισχύος.
Η Ελλάδα στο νέο γεωπολιτικό περιβάλλον
Οι αλλαγές δεν άφησαν ανεπηρέαστη ούτε την Ελλάδα.
Οι Ολυμπιακοί Αγώνες της Αθήνας το 2004 ήταν η πρώτη μεγάλη παγκόσμια διοργάνωση μετά τις επιθέσεις και η ασφάλεια αποτέλεσε μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις.
Η χώρα επένδυσε σημαντικά ποσά σε συστήματα ασφαλείας, επιτήρησης και προστασίας των εγκαταστάσεων. Το σύστημα C4I, οι πτήσεις αεροσκαφών AWACS του ΝΑΤΟ και η ανάπτυξη συστημάτων Patriot εντάχθηκαν σε ένα πρωτοφανές για τα ελληνικά δεδομένα πλαίσιο ασφαλείας.
Την ίδια περίοδο, η στρατηγική σημασία της βάσης της Σούδας στην Κρήτη αυξήθηκε σημαντικά. Η θέση της στην Ανατολική Μεσόγειο την κατέστησε ιδιαίτερα σημαντικό κόμβο για αμερικανικές και νατοϊκές επιχειρήσεις στην ευρύτερη περιοχή και ενίσχυσε τη στρατηγική της σημασία μέσα στο νέο περιβάλλον ασφαλείας.
Η εξέλιξη αυτή συνέβαλε στη στενότερη στρατιωτική συνεργασία Αθήνας και Ουάσιγκτον τα επόμενα χρόνια.
Η Τουρκία και το Ιντσιρλίκ
Ανάλογη στρατηγική αξία απέκτησε και η Τουρκία. Η βάση του Ιντσιρλίκ αποτέλεσε σημαντικό σημείο για τις αμερικανικές και νατοϊκές επιχειρήσεις στη Μέση Ανατολή και την ευρύτερη περιοχή.
Η γεωγραφική θέση της Τουρκίας την κατέστησε ιδιαίτερα χρήσιμη για τη Δύση στον πόλεμο κατά της τρομοκρατίας, δίνοντας στην Άγκυρα ένα σημαντικό γεωπολιτικό πλεονέκτημα.
Ένας κόσμος διαφορετικός από εκείνον του 2001
Είκοσι πέντε χρόνια μετά, η 11η Σεπτεμβρίου εξακολουθεί να αποτελεί σημείο αναφοράς για την παγκόσμια πολιτική.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες απάντησαν στην επίθεση με τεράστια στρατιωτική κινητοποίηση, αυξημένη επιτήρηση και πολυετείς επιχειρήσεις σε πολλές χώρες. Το κόστος ήταν τεράστιο, ενώ οι στρατηγικοί στόχοι δεν επιτεύχθηκαν πάντοτε όπως είχαν σχεδιαστεί.
Την ίδια στιγμή, η Μέση Ανατολή παρέμεινε ασταθής, νέες τρομοκρατικές οργανώσεις εμφανίστηκαν και η Κίνα ενίσχυσε θεαματικά τη διεθνή της θέση.
Ο κόσμος του 2026 δεν είναι πλέον ο μονοπολικός κόσμος που υπήρχε στις αρχές του 21ου αιώνα. Η ισχύς έχει διαχυθεί, οι ανταγωνισμοί έχουν πολλαπλασιαστεί και η εποχή μετά την 11η Σεπτεμβρίου άφησε πίσω της μια νέα, πιο σύνθετη και πιο αβέβαιη γεωπολιτική πραγματικότητα.
