Η υπογεννητικότητα πλήττει ολόκληρη τη χώρα, όμως δεν εκδηλώνεται παντού με τον ίδιο τρόπο. Τα νησιά με έντονη τουριστική δραστηριότητα εμφανίζουν υψηλότερους δείκτες γονιμότητας, πολλές περιοχές της ηπειρωτικής Ελλάδας βρίσκονται στις χαμηλότερες θέσεις, ενώ η Αττική καταγράφει μία από τις πιο ασθενείς επιδόσεις, παρά την οικονομική της υπεροχή. Οι αποκλίσεις αυτές δείχνουν ότι πίσω από τη δημογραφική κρίση βρίσκονται διαφορετικές συνθήκες ζωής και αναδεικνύουν το κενό μιας πολιτικής που αντιμετωπίζει το πρόβλημα σαν να έχει παντού την ίδια αιτία.
Τα στοιχεία για το 2024 αποτυπώνουν καθαρά αυτή την απόσταση. Ο δείκτης γονιμότητας φτάνει στο 1,69 στο Νότιο Αιγαίο, στο 1,51 στην Κρήτη, στο 1,50 στα Ιόνια Νησιά και στο 1,43 στο Βόρειο Αιγαίο. Στον αντίποδα, υποχωρεί στο 1,17 στη Δυτική Μακεδονία και στο 1,18 στην Ήπειρο. Η Αττική βρίσκεται ακόμη χαμηλότερα, στο 1,14. Ακόμη και οι καλύτερες επιδόσεις παραμένουν κάτω από το 2,1 που απαιτείται για την αναπλήρωση των γενεών, όμως οι διαφορές μεταξύ των περιφερειών είναι σημαντικές και, με το πέρασμα του χρόνου, αφήνουν ισχυρό αποτύπωμα στον πληθυσμό.
Νησιά με περισσότερες ευκαιρίες
Οι υψηλότεροι δείκτες εμφανίζονται κυρίως σε νησιωτικές περιφέρειες όπου ο τουρισμός αποτελεί βασικό μοχλό οικονομικής δραστηριότητας. Η εποχική απασχόληση, οι επιχειρηματικές δυνατότητες και οι πρόσθετες πηγές εισοδήματος δεν εγγυώνται ευημερία για κάθε νοικοκυριό. Δημιουργούν, ωστόσο, περισσότερες ευκαιρίες σε σχέση με περιοχές όπου η εργασία και οι προοπτικές είναι περιορισμένες.
Οι οικονομικές αποκλίσεις αποτυπώνονται και στο κατά κεφαλήν ΑΕΠ. Το 2024 έφτασε περίπου τις 22.900 ευρώ στο Νότιο Αιγαίο, τις 20.800 στα Ιόνια Νησιά και τις 19.500 στην Κρήτη. Στην Ήπειρο διαμορφώθηκε περίπου στις 14.600 ευρώ, στη Δυτική Μακεδονία στις 15.540 και στη Δυτική Ελλάδα στις 15.210. Το ΑΕΠ δεν ισοδυναμεί με το εισόδημα που φτάνει τελικά σε κάθε οικογένεια, δείχνει όμως πόσο άνισα κατανέμεται η οικονομική δραστηριότητα.
Η οικονομική ασφάλεια δεν αρκεί από μόνη της για να αποφασίσει ένα ζευγάρι να αποκτήσει παιδί. Όταν, όμως, υπάρχει σταθερότερο εισόδημα και μεγαλύτερη βεβαιότητα για το αύριο, η σκέψη για δεύτερο ή τρίτο παιδί γίνεται λιγότερο δύσκολη. Αντίστροφα, η ανασφάλεια, η εργασιακή αστάθεια και το υψηλό κόστος ζωής μετατρέπουν την οικογένεια σε απόφαση που διαρκώς αναβάλλεται.
Μελέτες έχουν καταγράψει τη σύνδεση ανάμεσα στο εισόδημα και την τεκνοποίηση, ενώ στην Ελλάδα η οικονομική κρίση της περιόδου 2010–2013 συνοδεύτηκε από αισθητή υποχώρηση των πιθανοτήτων απόκτησης πρώτου παιδιού. Παράλληλα, σε έρευνα του 2024, περίπου οκτώ στους δέκα ερωτηθέντες ανέφεραν τις οικονομικές δυσκολίες και την ανασφάλεια ως εμπόδια στη δημιουργία οικογένειας.
Στα νησιά ο πληθυσμός είναι, επίσης, κατά μέσο όρο νεότερος, περίπου 45 ετών, έναντι 46 έως 50 ετών σε περιοχές της ηπειρωτικής Ελλάδας. Και αυτή η διαφορά συνδέεται με τις επαγγελματικές δυνατότητες: νέοι άνθρωποι μετακινούνται προς περιοχές όπου μπορούν να βρουν εργασία και να εξασφαλίσουν καλύτερες προοπτικές.
Η περιφέρεια που αδειάζει
Σε μεγάλο μέρος της λιγότερο τουριστικής ηπειρωτικής Ελλάδας, η εικόνα είναι διαφορετική. Η Ήπειρος και η Δυτική Ελλάδα συγκαταλέγονται στις οικονομικά ασθενέστερες περιφέρειες, ενώ οι επαγγελματικές επιλογές παραμένουν περιορισμένες. Η φυγή νέων προς την Αθήνα, τα νησιά ή το εξωτερικό αποδυναμώνει ακόμη περισσότερο τις τοπικές κοινωνίες.
Όταν οι νέοι φεύγουν, δεν μειώνονται μόνο οι διαθέσιμες εργατικές δυνάμεις. Περιορίζεται και ο αριθμός των ανθρώπων που βρίσκονται σε ηλικία να δημιουργήσουν οικογένεια. Έτσι, η δημογραφική συρρίκνωση τροφοδοτείται από έναν φαύλο κύκλο: λιγότερες ευκαιρίες οδηγούν σε φυγή, η φυγή αφήνει πίσω γηραιότερο πληθυσμό και η αποδυνάμωση των περιοχών κάνει ακόμη δυσκολότερη την παραμονή των νέων.
Σε αυτό το τοπίο, η κυβερνητική συζήτηση για το δημογραφικό δεν μπορεί να περιορίζεται σε γενικές εξαγγελίες ή σε μέτρα που εφαρμόζονται οριζόντια, χωρίς να λαμβάνουν υπόψη τις διαφορετικές ανάγκες κάθε περιφέρειας. Αν δεν δημιουργούνται σταθερές δουλειές, πρόσβαση σε υπηρεσίες και πραγματικές προοπτικές για τους νέους, η έκκληση για περισσότερες γεννήσεις κινδυνεύει να μείνει σύνθημα χωρίς αντίκρισμα.
Η Αττική, ο πλούτος και η στενότητα
Η Αττική αποτελεί ξεχωριστή περίπτωση. Με κατά κεφαλήν ΑΕΠ περίπου 31.300 ευρώ το 2024, είναι η πλουσιότερη περιφέρεια της χώρας. Παρ’ όλα αυτά, ο δείκτης γονιμότητας περιορίζεται στο 1,14, τον χαμηλότερο από τις περιοχές που εξετάζονται.
Η αντίφαση γίνεται πιο κατανοητή αν ληφθούν υπόψη οι συνθήκες ζωής στις μεγάλες πόλεις. Τα υψηλά ενοίκια και οι τιμές κατοικίας, οι μεγάλες αποστάσεις, οι απαιτητικοί ρυθμοί εργασίας και η δυσκολία συνδυασμού επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής επιβαρύνουν την καθημερινότητα. Η οικονομική παραγωγή της Αττικής δεν μεταφράζεται αυτομάτως σε οικονομική άνεση για τους κατοίκους της.
Παίζει ρόλο και η στενότητα του χώρου. Οι αρχαίοι χρησιμοποιούσαν τη λέξη «στενοχωρία» για την έλλειψη χώρου· σήμερα η λέξη περιγράφει και μια ψυχική κατάσταση που μοιάζει με τη ζωή πολλών νέων οικογενειών στην πρωτεύουσα, όταν το σπίτι, ο χρόνος και το εισόδημα δεν επαρκούν.
Μία κρίση, διαφορετικές ανάγκες
Η Ελλάδα εμφανίζει, ουσιαστικά, τρεις δημογραφικές πραγματικότητες. Οι τουριστικές περιοχές έχουν υψηλότερη γονιμότητα και, σε αρκετές περιπτώσεις, νεότερο πληθυσμό. Σε πολλές λιγότερο τουριστικές περιοχές της ηπειρωτικής χώρας οι περιορισμένες προοπτικές και η φυγή των νέων επιδεινώνουν την κατάσταση. Η Αττική, παρά την οικονομική της ισχύ, πληρώνει το τίμημα της αστικής πίεσης και του υψηλού κόστους ζωής.
Οι αριθμοί δεν αποδεικνύουν ότι ο τουρισμός είναι η αιτία της υψηλότερης γονιμότητας στα νησιά ούτε ότι το εισόδημα εξηγεί μόνο του τις περιφερειακές διαφορές. Καταδεικνύουν, όμως, ότι η οικονομική ασφάλεια και οι προοπτικές ζωής συνδέονται με τις αποφάσεις των ανθρώπων για τη δημιουργία οικογένειας.
